Փաստեր օդի մասին

0
257
Facts about Air

Օդը Երկրի մթնոլորտը կազմող գազային խառնուրդն է։ Օդի՝ գազային խառնուրդ լինելու հանգամանքն առաջինը պարզել է ֆրանսիացի քիմիկոս Անտուան Լավուազիեն 1774 թվականին. փակ անոթում զետեղված մետաղի փոշին շիկացնելիս՝ նկատել է, որ մետաղի հետ միանում է օդի միայն մի մասը՝ մի բաղադրիչը։ 1777 թվականին նա պարզել է նաև, որ օդի այդ բաղադրիչը պիտանի է շնչառության համար, ուստի այն անվանել է «շնչառությանը պիտանի օդ»՝ թթվածին, մյուսը՝ ոչ պիտանին՝ ազոտ, որը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է անկենդան։
19-րդ դարում օդում հայտնաբերեցին նաև ածխածնի երկօքսիդ, իներտ գազեր, մեթանի, ծծմբային գազի, ածխածնի մոնօքսիդի, օզոնի, ջրածնի, ամոնիակի և ազոտի այլ միացությունների հետքեր։
Թթվածնի պարունակությունն օդում առաջինը որոշել են ֆրանսիացի քիմիկոսներ Ժան Բատիստ Անդրե Դյուման և Ժան Բատիստ Բոսենկոն 1841 թ-ին։ Ավելի ուշ օդը հեղուկացվեց և բաժանվեց իր երկու հիմնական բաղադրիչների՝ ազոտի և թթվածնի։ 1896–97 թթ-ին անգլիացի քիմիկոս Վիլյամ Ռամզայը հեղուկ օդի կոտորակային թորմամբ ստացավ նաև 4 նոր իներտ գազեր։
Այս գրառման մեջ ընդգրկել ենք փաստեր օդի մասին, որոնք իսկապես ուշագրավ են՝

  • Միայն 1754 թվականին ապացուցվեց, որ օդը ոչ թե միատարր նյութ է, այլ տարբեր գազերի խառնուրդ:
  • Միջին չափահաս մարդը ամեն օր շնչում է մոտ 18-20 կգ օդ:
  • Օդի մոտ 98-99%-ը թթվածին է և ազոտ: Այն պարունակում է նաև արգոն, ջրածին և այլ գազեր:
  • Մեծ քաղաքներում ածխածնի երկօքսիդի պարունակությունը օդում նկատելիորեն ավելի բարձր է, քան գյուղերում:
  • Մեքենաները շատ ավելի շատ օդ են սպառում, քան մարդիկ՝ այրելով այն իրենց շարժիչներում: Այսպիսով, Bugatti Veyron-ը մեկ րոպեում սպառում է այնքան օդ՝ արագությամբ վարելու համար, որքան մարդուն բավական կլինի 7 օր:
  • Մեր շնչած օդի մոտ 25%-ը գնում է ուղեղը սնուցելու համար:
  • Մեծ բարձրությունների վրա մարդը, հատկապես նման պայմաններին սովոր, տառապում է թթվածնի սովից, որն արտահայտվում է գլխապտույտով և գլխացավերով:
  • Այսպիսով, Էվերեստի գագաթին, ցածր մթնոլորտային ճնշման պատճառով, օդը մոտ 70%-ով պակաս է, քան ծովի մակարդակին:
  • Մեծահասակն օրական 21-22 հազար շնչառություն է կատարում:
  • Հմուտ լողորդները կարող են երկար ժամանակ առանց թթվածնի մնալ: 2010 թվականին Ստիգ Սեվերենսենը ռեկորդ սահմանեց՝ առանց օդի ավելի քան 20 րոպե ջրի տակ մնալով, բայց սուզվելուց առաջ նա շնչեց մաքուր թթվածին, այլ ոչ թե մթնոլորտային օդ:
  • Մարդու վրա մեծ խորության և բարձրության վրա ունեցած ազդեցությունները նման են:
  • Օդի մաքրման և թթվածնի արտադրության մեջ ամենանշանակալի ներդրումը կատարում են սիբիրյան տայգան և Ամազոնի անտառները:
  • Օդը հեղուկանում է մոտ -150 աստիճան ջերմաստիճանի և 60 մթնոլորտի ճնշման տակ:
  • Երկրի օդում ծավալի միայն 21%-ից փոքր-ինչ պակասը թթվածին է:
  • Երբ մարդը փռշտում է, քթի մեջ օդի հոսքի արագությունը գերազանցում է սովորական շնչառությանը` մոտ 55-60 անգամ:
  • Փակ տարածքներում օդը միջինը 25-30 անգամ ավելի կեղտոտ է, քան դրսից: Աշխարհի բոլոր երկրների շարքում միջին հաշվով ամենակեղտոտ օդը նկատվում է Չինաստանում, իսկ ամենամաքուրը՝ Շվեյցարիայում:
  • Միեւնույն ժամանակ, ավստրալական Թասմանիա կղզին համարվում է Երկրի ամենամաքուր օդն ունեցող վայրը:
  • Ամեն րոպե մեծահասակը ներշնչում է մոտ 4,5-5 լիտր օդ:
  • Ամեն անգամ, երբ մենք ներշնչում ենք, փոշին, բորբոսը և օդում կախված այլ փոքր մասնիկները մտնում են մեր թոքեր:
  • Օդի խոնավության ամենաբարձր մակարդակը նկատվում է ոչ թե անձրևից հետո, այլ անմիջապես այն սկսելուց առաջ:
  • Մթնոլորտը կազմող օդը հենց մեզ է պաշտպանում արեւի մահացու ճառագայթումից:
  • Մեքենաներից հետո օդի աղտոտման երկրորդ գործոնը անտառային հրդեհներն են:
  • Մեկ խորանարդ մետր օդը կշռում է մոտ 1,2 գ:

Ենթադրում են, որ Երկրի նախնական մթնոլորտը կազմված է եղել ամոնիակ-ջրածնային խառնուրդից. նրանում թթվածինն սկզբում հայտնվել է ջրի դիսոցման ճանապարհով, այնուհետև՝ բույսերի, կենդանիների և միկրոօրգանիզմների գործունեությամբ՝ լուսասինթեզով։
Կյանքի համար առավել կարևոր նշանակություն ունի թթվածինը, որի ընդհանուր զանգվածը Երկրի վրա 5,13.1015 տ է, իսկ Երկրի մթնոլորտը պարունակում է մոտ 1,18.1015 տ, որի պաշարները լրացվում են բույսերի կողմից։ Որքան շատ բույսեր են լինում շրջապատում, այնքան ավելի մաքուր և թթվածնով հարուստ է տվյալ տեղանքի օդը։
Մթնոլորտում իներտ գազերը հայտնվել են Երկրի հրաբխային գործունեության հետևանքով, իսկ CO2-ը՝ օրգանական վառելիքի այրման և լուսասինթեզի միջոցով։ Վերջին հարյուրամյակում CO2-ի և մյուս ջերմոցային գազերի բաղադրությունն օդում աննախադեպ աճել է և դարձել մեծամասշտաբ կլիմայական փոփոխությունների պատճառ։ Իսկ էներգետիկայի և ծանր արդյունաբերության հսկայածավալ աճի հետևանքով փոխվում է ոչ միայն օդի բաղադրությունը, այլև մթնոլորտում կուտակվում են նաև պինդ գոյացություններ՝ փոշի, մուր և այլն, որոնք դառնում են ծխամշուշների (սմոգ) և նման այլ երևույթների առաջացման պատճառ։ Օդի վրա վնասակար ազդեցություն են թողնում նաև տրանսպորտային միջոցների արտանետումները։ Օդում կարող են հայտնվել նաև տարբեր միկրոօրգանիզմներ ևս, այդ թվում՝ ախտածին, և վարակի պատճառ դառնալ։
Մթնոլորտային օդում մշտապես կան ջրային գոլորշիներ, որոնց միջին պարունակությունը կոչվում է օդի խոնավություն։ Բարձր խոնավության դեպքում դժվար տանելի են ինչպես շոգը, այնպես էլ ցուրտը։ Մարդու բնականոն ջերմընկալման համար կարևոր է նաև օդի շարժումը։ Շարժման առավել բարենպաստ արագությունը ձմռանը 0,15 մ/վ է, ամռանը՝ 0,2–0,3 մ/վ։

Այլ գրառումներ